Revolver – pierwsze (rzadkie) tłoczenie

Regularne, standardowe pierwsze tłoczenia albumu Revolver są w portalu Rare Record Price Guide wycenione w podobnej półce co chronologicznie kolejny studyjny album The Beatles, czyli Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band. Zupełnie inaczej jednak traktowane są egzemplarze z nakładów obarczonych błędami — niewłaściwymi etykietami, pomieszanymi matrycami do tłoczenia czy pomyłkami w druku okładek. A przy Revolver mamy do czynienia z jednym z najgłośniejszych takich przypadków w całej dyskografii zespołu.

Legendarny XEX 606-1

Trzycyfrowe, czterocyfrowe piąte litery kodu matrix dla kolekcjonera Beatles są niemal poezją. Prefiks XEX oznacza tłoczenie monofoniczne (stereo to YEX), kod 606 to numer strony drugiej albumu Revolver w systemie EMI, a -1 wskazuje, że jest to pierwszy lacquer wycięty z taśmy matki (kolejne cięcia oznaczono -2, -3 itd.). I właśnie ten pierwszy lacquer — oznaczony XEX 606-1 — trafił przypadkowo do produkcji z niewłaściwym miksem utworu „Tomorrow Never Knows”, znanym w archiwach Abbey Road jako Remix 11 (RM11).

Chronologia wygląda tak: 6 czerwca 1966 roku George Martin i Geoff Emerick przygotowali kilka miksów monofonicznych, w tym trzy wersje „Tomorrow Never Knows” (numer 10, 11 i 12). Wybrali RM11 jako najlepszy i to on trafił do produkcji. 14 lipca 1966 — w dniu, w którym rozpoczęło się wycinanie lacquera do produkcji płyty — George Martin zatelefonował jednak do Emericka z prośbą, by zastąpić RM11 wcześniejszym miksem numer 8 z 27 kwietnia 1966. Ten właśnie Remix 8 (RM8) znamy jako standardową, kanoniczną wersję Tomorrow Never Knows.

Część kolekcjonerskich narracji, powtarzana także przez niektórych aukcjonariuszy, przypisuje decyzję o zmianie samemu Johnowi Lennonowi — miał rzekomo zatelefonować do Martina po wysłuchaniu pierwszej egzemplarza z linii produkcyjnej. Najbardziej wiarygodne źródła (Beatles Bible, About The Beatles, publikacje Marka Lewisohna) mówią jednak jednoznacznie o inicjatywie Martina. Wersja „Lennon” jest efektownym marketingowym dodatkiem do aukcyjnych opisów, ale nie ma bezpośredniego potwierdzenia w dokumentach EMI.

Jak brzmi „zaginiony” miks?

Wbrew popularnemu twierdzeniu, że RM11 różni się od RM8 „tylko nieznacznie”, różnice są w rzeczywistości dość wyraźne — choć wymagają uważnego odsłuchu obok siebie. Wokal Johna Lennona jest w RM11 głośniejszy i wyraźniej przebija się przez efekty, zanikanie (fade-out) jest dłuższe i zawiera więcej fortepianu, a wprowadzanie efektów taśmowych (tych słynnych „mew”) ma inną dynamikę. Dla wielu kolekcjonerów RM11 brzmi bliżej wersji stereo z 1966 roku niż finalnego monofonicznego RM8.

Ile to tak naprawdę kosztuje — i czy to pewna lokata kapitału?

Tu wymaga się ostrożności. Rare Record Price Guide historycznie wyceniał XEX 606-1 mono w stanie mint na kwoty rzędu 500 GBP (ok. 2 485 zł.), ale w realnym obrocie aukcyjnym egzemplarze w wysokim stanie regularnie osiągają i przekraczają 1000 GBP (ok. 4 970 zł.) (Parlogram Auctions, Omega, Gripsweat). Przykład z czerwca 2020 roku — ekspozycja na aukcji w Reading zakończyła się ceną 1100 USD (wtedy ok. 4 134 zł.) za kopię w stanie EX. Niemniej rynek potrafi być zmienny: ten sam pressing w gorszym stanie (VG) schodzi za 200–250 euro na popsike.com.

I tu ciekawostka, o której zwykle milczą sprzedawcy: popularna narracja „tłoczono tylko przez pierwszy dzień, kopii jest niewiele” może być mocno przeszacowana. Badacz Beatlesów Paul Moss w swoim świetnym tekście z 2016 roku (XEX 606-1 is 50) zwraca uwagę, że według ustaleń Bruce’a Spizera — najbardziej zasłużonego dokumentalisty produkcji Beatlesów w fabryce Hayes — jeden stamper produkował zwykle do 5000 płyt, zanim ulegał zużyciu. Biorąc pod uwagę, że do zamówień przedpremierowych (ok. 300 000 egzemplarzy mono w UK) potrzeba było kilkudziesięciu par stamperów, kopii z XEX 606-1 może być w obiegu znacząco więcej niż tradycyjnie się sądzi — prawdopodobnie kilkanaście procent pierwszych nakładów. Moss stawia bezpośrednie ostrzeżenie: uważajmy przy wydawaniu bardzo dużych kwot na tę wersję.

Narracja o „tylko sklepach w Liverpoolu” — powtarzana w niektórych ogłoszeniach aukcyjnych — nie ma potwierdzenia w jakimkolwiek źródle pierwotnym; to element lokalnej kolekcjonerskiej legendy, który warto brać w cudzysłów.

Stereo: PCS 7009 — zupełnie inna bajka

Podobnie jak przy innych Beatlesach z połowy lat 60., pierwsze tłoczenie stereo (numer katalogowy Parlophone PCS 7009) bywa wyceniane wyżej od późniejszych stereo — głównie dlatego, że w 1966 roku stereo było nowinką technologiczną, a większość kupujących dalej sięgała po tańsze i „porządniejsze” mono (pomyślmy o tym jak o czasach wczesnego Blu-Ray vs DVD). RRPG wycenia pierwsze stereo w stanie mint na ok. 150 GBP (ok. 745 zł.), w stanie near mint — ok. 120 GBP (ok. 596 zł.).

Uwaga: matryca YEX 606-1 dla stereo NIE zawiera Remix 11 — wersja stereo Tomorrow Never Knows była niezależnym miksem i nie uczestniczyła w całej aferze RM11/RM8. Te same kody matryc (YEX 605-1, YEX 606-1) występują zresztą także w drugim i trzecim tłoczeniu stereo z lat 1969–1970, więc pierwsze tłoczenie rozpoznajemy przede wszystkim po etykiecie: najłatwiej zauważalnym znakiem jest obecność linijki tekstu „Sold in U.K. subject…” pod dużym napisem PARLOPHONE w górnej części etykiety oraz obecność kodu podatkowego „KT” przy otworze wrzecionowym.

Standardowe pierwsze tłoczenie mono (drugie w porządku cuttingu — z matrycą XEX 606-2 lub XEX 606-3, z poprawnym Remix 8) jest w RRPG wycenione na ok. 100 GBP (ok. 497 zł.) (mint) / 80 GBP (ok. 398 zł.) (near mint). Więcej o tym konkretnym tłoczeniu znajdziesz w osobnym artykule tutaj.

Dodatkowa ciekawostka: błędny druk „Dr. Robert”

Jeśli ktoś zapragnie zidentyfikować pierwsze tłoczenie po samej etykiecie, warto pamiętać jeszcze o jednej rzeczy: pierwsze etykiety Revolver mają błąd drukarski — tytuł utworu zapisano jako „Dr. Robert” (ze skrótem kropkowanym), podczas gdy poprawna forma, używana w późniejszych tłoczeniach, brzmi „Doctor Robert”. Ten sam błąd widnieje też w tekstach na tylnej okładce wczesnych egzemplarzy, co jest dodatkowym znakiem rozpoznawczym pierwotnej produkcji.

Jak poznać pierwszą okładkę mono po samej kopercie

Oprócz samej matrycy i etykiety, bardzo wiele można odczytać z tylnej okładki — i warto wiedzieć, co tam szukać, bo kupujący często widzą najpierw okładkę, a dopiero potem sięgają po płytę. Oryginalna okładka z 1966 roku to laminowany tri-flipback — laminat tylko z przodu, a tylna strona zawinięta na przód i sklejona charakterystycznym paskiem (dlatego „flipback”). W górnym prawym rogu tylnej okładki znajdziemy dwa numery katalogowe obok siebie: PMC 7009 PCS 7009 — to efekt tego, że od początku 1966 roku EMI zaczęło używać wspólnej numeracji dla mono i stereo (wcześniej każda wersja miała własną serię). Pośrodku tyłu znajdziemy zdjęcie zespołu autorstwa Roberta Whitakera (sesja z 19 maja 1966, Abbey Road), otoczone tekstami piosenek i kredytami. Na tylnej okładce powinien się też znajdować charakterystyczny okrągły czarny stempel z napisem „USE NEW EMITEX RECORD SLEEVE” — to reklama wewnętrznej koperty EMI, typowa dla brytyjskich wydań Parlophone z lat 1964–1967.

Kluczowa wskazówka identyfikacyjna to nazwisko drukarza okładki, podane w małym druku na tylnej stronie (zwykle pod lewym dolnym rogiem). Dla pierwszego tłoczenia mono legalne są dwa warianty: „Printed and made by Garrod & Lofthouse Ltd. Patents pending PMC 7009 PCS 7009″ albo „Printed and made by Ernest J. Day & Co. Ltd., London PMC 7009 PCS 7009″ — obie drukarnie pracowały dla EMI równolegle i obie są autentyczne (Ernest J. Day jest statystycznie rzadszy). Co ważne — sama obecność stempla EMITEX nie wystarczy, by potwierdzić pierwsze tłoczenie: ten sam stempel występuje również na drugim, trzecim i czwartym mono pressingu (aż do początku 1967 roku), a także na pierwszym stereo.

To, czy mamy 1. pressing z Remix 11, rozstrzyga dopiero matryca XEX 606-1 w dead-wax strony drugiej oraz etykieta z kodem podatkowym „KT” i błędem „Dr. Robert”. Na reedycjach z lat 1981, 1995 i 2014 tylna okładka wygląda inaczej — brak stempla EMITEX, inny printer credit (często z kodem kreskowym), a pierwsze pressing charakterystyczna dla epoki „patchwork” przedniej strony (laminat tylko z przodu, często już popękany lub brakujący) jest tu gładko odtworzony na całej okładce. Jeśli papier ma ewidentne żółcenie i ślady naturalnego starzenia — jak na zdjęciu rogu okładki powyżej— to niemal na pewno oryginał z 1966 roku.

Tłoczenie / matryca	Rok / status	Cechy rozpoznawcze	Uwagi kolekcjonerskie
PMC 7009 — XEX 606-1 (wycofane) Str. 1: XEX 605-2 · Str. 2: XEX 606-1 mono	1966 · „1. tłoczenie”	Żółto-czarna etykieta Parlophone, „Sold in U.K. subject…”, „The Gramophone Co. Ltd.”, kod podatkowy KT, błąd „Dr. Robert” na etykiecie i okładce. Okładka tri-flipback Garrod & Lofthouse Ltd. lub Ernest J. Day & Co. Ltd.	Zawiera Remix 11 utworu „Tomorrow Never Knows” — wycofany 14 lipca 1966 na polecenie George’a Martina. Różni się od standardu głośniejszym wokalem, dłuższym fade z fortepianem i mocniejszymi „mewami”. RRPG: ~500 GBP (ok. 2 485 zł.) (mint); realne aukcje: 1000+ GBP za EX/NM. Podaż może być większa, niż sugerują opisy aukcyjne — Paul Moss/Bruce Spizer szacują kilkanaście procent pierwszego nakładu.
PMC 7009 — XEX 606-2/-3 Str. 1: XEX 605-2 · Str. 2: XEX 606-2 lub -3 mono	1966–1969 · „2. tłoczenie”	Ta sama żółto-czarna etykieta, ta sama linia tekstu „Sold in U.K. subject…” (wczesne egz.). Późniejsze kopie bez „Sold in U.K.”. „Dr. Robert” lub „Doctor Robert” — w zależności od wariantu.	Standardowe pierwsze tłoczenie z prawidłowym Remix 8. RRPG: ~100 GBP (ok. 497 zł.) (mint) / ~80 GBP (ok. 398 zł.) (near mint). Najpopularniejsza wersja do odsłuchu monofonicznego — warto zwrócić uwagę na warianty okładki.
PCS 7009 — YEX 606-1 Str. 1: YEX 605-1 · Str. 2: YEX 606-1 stereo	1966 · 1. tłoczenie stereo	Żółto-czarna etykieta Parlophone, „Sold in U.K. subject…”, „The Gramophone Co. Ltd.”, kod podatkowy KT, „Dr. Robert”. Okładka tri-flipback laminowana Garrod & Lofthouse Ltd.	UWAGA: matryca YEX 606-1 NIE zawiera Remix 11 — afera RM11/RM8 dotyczyła wyłącznie mono. Wyceniane wyżej od mono głównie ze względu na mniejszy ówczesny nakład stereo. RRPG: ~150 GBP (ok. 745 zł.) (mint) / ~120 GBP (ok. 596 zł.) (near mint).
PCS 7009 — późniejsze stereo Str. 1: YEX 605-1/-2 · Str. 2: YEX 606-1/-2 stereo	1969–1976 · 2.–5. tłoczenia stereo	Ta sama etykieta żółto-czarna (2., 3. tłoczenie), następnie czarno-srebrna z białym logo EMI (4., 5. tłoczenie). Brak linii „Sold in U.K.”. Okładka laminowana Garrod & Lofthouse.	Te same matryce YEX 606-1 często występują w kilku kolejnych tłoczeniach, więc identyfikacja po samej matrycy jest niemożliwa — trzeba czytać etykiety i perimeter print. Ceny znacznie niższe od 1. tłoczenia.
Parlophone 5099963380415 The Beatles in Mono — 180 g reedycja	2014 · Mono remaster	Tłoczona w Optimal Media GmbH (Niemcy) ze źródłowej taśmy mono. Replika okładki trójskrzydłowej Garrod & Lofthouse, insert z notatkami masteringowymi. Z boxu The Beatles in Mono.	Najlepsza dostępna dziś wersja mono do użytku odsłuchowego. Zawiera standardowy Remix 8 — nie Remix 11. Dobry punkt wyjścia dla kolekcjonerów, którzy chcą porównać brzmienie mono i stereo bez wydawania fortuny.
Szybki przewodnik po tylnej okładce — wszystkie brytyjskie tłoczenia z 1966 (mono i stereo) Laminowana tri-flipback · „PMC 7009 PCS 7009″ w prawym górnym rogu · zdjęcie zespołu autorstwa Roberta Whitakera · okrągły stempel „USE NEW EMITEX RECORD SLEEVE” · printer credit: Garrod & Lofthouse Ltd. lub Ernest J. Day & Co. Ltd. (oba legitne; E.J. Day statystycznie rzadszy). Sam stempel EMITEX NIE potwierdza pierwszego tłoczenia — występuje na wszystkich czterech brytyjskich mono pressingach z 1966 oraz na pierwszym stereo. O tym, że to XEX 606-1 z Remix 11, rozstrzyga zawsze matryca w dead-wax plus etykieta.