Szach mat, czyli Beatlesi w Iranie

Mehrdad Mehdizadeh miał dwanaście lat, kiedy w sklepach Tehranu po raz pierwszy zobaczył ich nazwę napisaną po persku. Mówił o nich „Beatelha”, a czasem „Beatles-ha”, dodając perską końcówkę liczby mnogiej do słowa, które samo w sobie już było mnogie. Po trzydziestu latach, w 1996 roku, opisze tamten szok w eseju dla portalu Iranian.com:

Pamiętam fascynację moich kolegów z klasy i obrzydzenie, jakie wyrażało pokolenie moich rodziców (Mehrdad Mehdizadeh, „Beatelha: Rock’s Early Days in Iran”, Iranian.com, styczeń 1996).

To była stolica innego Iranu. Tehran lat sześćdziesiątych pod rządami szacha Mohammada Rezy Pahlawiego rozwijał się jako kosmopolityczna metropolia, w której obok meczetów rosły kluby jazzowe, telewizja państwowa nadawała programy nagrywane w studiach przy ulicy Manuchehri, a wytwórnie płytowe pracowały na pełnych obrotach. Nikt się wtedy nie przejmował prawami autorskimi i wydawniczymi, a przynajmniej nie w Iranie. Mówiąc inaczej: w Teheranie roku 1966 można było wejść do sklepu muzycznego i wyjść z siedmiocalowym albumikiem EP, na którym znajdowały się jednocześnie utwory The Beatles, Cliffa Richards czy Manfred Manna. To, co w Londynie czy Nowym Jorku było absolutnie niemożliwe ze względów licencyjnych, w Teheranie było codziennością.

Liczbę tych dziwacznych i źle wytłoczonych, lecz absolutnie unikalnych winylowych krążków dziś nawet trudno zliczyć. Wiemy o istnieniu ponad dwudziestu różnych EP-ek Beatlesów wytłoczonych przez trzy główne teherańskie wytwórnie w latach 1964-1969. Ile fizycznych egzemplarzy każdego z tych wydawnictw przetrwało? Tego nie wie nikt. Latem 1979 roku, kilka miesięcy po Rewolucji Islamskiej, Ajatollah Chomeini wprowadził kategoryczny zakaz nadawania muzyki popularnej w państwowym radiu i telewizji, oświadczając publicznie: „Słuchanie muzyki czyni jednostki głupimi, otępia i wyłącza ich mózgi”. Wytwórnie więc zamknięto, a płyty winylowe palono.

Ta historia jest właśnie o tym czasie. I o płytach, które mimo wszystko przetrwały czas zagłady.

Beethoven Co. i fabryka kopiowanego rocka

Żeby zrozumieć, jak doszło do tego, że Lennon i McCartney wylądowali na okładkach EP-ek wytłoczonych w fabryce, której właścicielem była firma o nazwie Taraneh (po persku „pieśń”), trzeba cofnąć się do końca lat pięćdziesiątych. Wtedy, w 1959 roku, Karim Chamanara, biznesmen z ulicy Manuchehri, zaczął sprowadzać do Tehranu pierwsze siedmiocalowe single (45 rpm) tłoczone w Niemczech dla niewielkiego irańskiego wydawnictwa AHANG. Były to nagrania perskich piosenkarzy. Do 1960 roku ukazało się ich ponad dwieście, a dystrybuował je koncern Beethoven Co. w Teheranie.

W 1964 roku ze struktury AHANG, przemianowanej w międzyczasie na Ahang-e Rooz („pieśń dnia”), wyodrębniła się nowa marka skierowana wyłącznie na rynek zachodniej muzyki rockowej. Nazwano ją po prostu TOP4. Cyfra „4″ odnosiła się do formatu cztero-utworowych EP-ek, na których umieszczano największe światowe hity. Te unikalne mini-albumy ukazywały się najpierw bez okładek graficznych (pierwsza seria, do której należy między innymi rzadkie „Love Me Do” z 1964 roku, była dystrybuowana w prostych firmowych kopertach), później z drukowanymi obwolutami, które stały się charakterystycznym znakiem rozpoznawczym tego wydawnictwa.

Pierwsze irańskie tłoczenie Beatlesów to właśnie „Love Me Do” (EX4024) z 1964 roku.

Podczas gdy produkcja 7-calowych krążków szła pełną parą, irańskie tłoczenia LP były rzadkością, a kiedy już się pojawiały, to dotyczyły tylko największych albumów. W ten sposób w Teheranie wytłoczono niemal całą dyskografię Led Zeppelin oraz album Abby Road (KAMA, KLP-100) The Beatles. Ta śmieszna literówka na irańskim tłoczeniu Abbey Road przeszła do legendy kolekcjonerskiej.

Iran w latach sześćdziesiątych i siedemdziesiątych ubiegłego wieku nie miał prawa autorskiego w odniesieniu do muzyki (i de facto nadal go nie ma). Ten brak ram prawnych umożliwił powstanie wyjątkowego fenomenu, jakim były składanki EP różnych artystów (nagrywających dla różnych wytwórni), które nie miały szansy ukazać się nigdzie indziej.

Po pierwsze, Top4 nie musiał negocjować licencji z EMI, Parlophone, Apple, Decca, Atlantic ani z żadnym innym koncernem. Po drugie, mógł dowolnie kompletować EP-ki, dobierając utwory z różnych źródeł, różnych krajów, różnych artystów. Po trzecie, ceny detaliczne mogły być utrzymywane na poziomie dostępnym dla irańskiej młodzieży klasy średniej. Po czwarte, jakość nagrań nie powalała bo Iran nie kupował taśm-matek od oryginalnych producentów, lecz po prostu produkował swoje własne mastery z dostępnych zachodnich tłoczeń.

Dzięki temu na irańskim rynku pojawił się stosunkowo tani katalog Beatlesów dostępny w setkach sklepów w Tehranie, Isfahanie, Tabrizie i Shirazie. Dzisiaj te same egzemplarze osiągają na aukcjach nieraz trzycyfrowe ceny (w euro), choć to nadal terra incognita dla większości kolekcjonerów.

„Beatelha” i pokolenie Beatlesów w Tehranie

Mehrdad Mehdizadeh w swoim eseju z 1996 roku przedstawia być może najlepsze nieliterackie świadectwo Beatlemanii poza światem anglosaskim:

„Pierwszy raz usłyszałem o Beatlesach gdzieś koło 1964, byłem wtedy w szóstej klasie w Tehranie. Potem, kiedy poszedłem do liceum, zainteresowanie The Beatles stało się jeszcze intensywniejsze. Przeżyliśmy te lata na rozmowach o Beatlesach, wymieniając się się płytami i nutami. Wielu młodych fanów nie było ani nieukami, ani wyrzutkami, lecz poważnymi, pilnymi uczniami”.

Na fali zainteresowania Czwórką z Liverpoolu powstawały zespoły naśladujące ich muzykę. Wśród nich najsłynniejszy był Black Cats, który grywał regularnie w klubie Couchini w Tehranie, w restauracjach hotelowych, a czasem także w telewizji. Po 1979 roku muzycy tej grupy wyjechali za granicę i w latach dziewięćdziesiątych reaktywowali działalność w Los Angeles. Były też i inne grupy: Ojoobeh-ha, Rebels, The Flowers, Golden Ring, The Littles. Naśladowały one The Shadows, The Beatles, Rolling Stones. Wszystkie nagrywały w lokalnych wydawnictwach, takich jak Royal, Iran Gram czy Monogram i wszystkie one zniknęły z rynku muzycznego po rewolucji 1979 roku.

McCartney i dwa dni w Teheranie

Najdziwniejszy fragment całej tej historii nie dotyczy wcale płyt. Otóż 25 marca 1968 roku, o godzinie 02:10 czasu lokalnego, samolot Qantas QF 763 wylądował na lotnisku w Teheranie. Na jego pokładzie (w drodze powrotnej z Indii) byli: Paul McCartney, jego narzeczona Jane Asher i Neil Aspinall, asystent Beatlesów.

Następnego dnia, McCartney i Asher zwiedzali Tehran. Kupili perskie kurtki, a także pierścionki dla Ringo Starra. Spróbowali potraw w lokalnej restauracji, a McCartney wystąpił w programie irańskiej telewizji państwowej. Spotkał się też prywatnie z Vigenem Terteryanem, ormiańsko-irańskim popowym idolem. Zdjęcie z tego spotkania pokazuje Paula siedzącego z fajką wodną w domu Vigena. Vigen na tym zdjęciu trzyma gitarę, a obok siedzi jego brat, autor tekstów do wielu piosenek.

Vigen Terterian wykonywał swoje utwory głównie w języku perskim, a także śpiewał po ormiańsku i angielsku. W 1979 roku, po rewolucji islamskiej, opuścił Iran i osiedlił się w Kalifornii w USA, gdzie pozostał do końca życia. Zmarł w 2003 roku w wieku 74 lat.

Wspomniany wcześniej wywiad telewizyjny przeszedł do historii nie ze względu na zawartość merytoryczną, lecz na ton, który McCartney nadał spotkaniu. Mehdizadeh, który prawdopodobnie oglądał audycję jako kilkunastolatek, opisuje to tak:

Nie wydawał się zainteresowany serio odpowiadaniem na pytania. Bawił się swoim aparatem i ćwiczył kilka perskich słów, których się nauczył. Był wyraźnie poirytowany agentami bezpieczeństwa, którzy nie pozwalali mu robić zdjęć. Niektórzy widzowie, szczególnie starsze pokolenie, byli niezadowoleni z manier McCartneya i sądzili, że robi sobie żarty z Irańczyków jako narodu.

Royal, TOP4, Monogram i Orfeh

Trzy główne wydawnictwa tłoczące EP-ki z piosenkami Beatlesów w Iranie miały różne strategie wizualne i biznesowe.

TOP4 wydawał ogromne ilości płyt. Z numerów katalogowych „EX” (skrót od „Extended Play”), które ciągnęły się od EX 4011 (Twist and Shout) do EX 4342 (Let It Be), można wywnioskować chronologię odpowiadającą oryginalnym wydaniom w UK, ale ukazującą się w Iranie z opóźnieniem od kilku miesięcy do około półtora roku. Płyty posiadały czarne etykiety z biało-czerwonym logiem w postaci stylizowanej litery „T” i srebrnym drukiem. Najrzadsze i najdroższe (ok. 350 € (ok. 1 482 zł.) w stanie VG+) wśród EP-ek od TOP4 to albumiki wydane na kolorowym winylu: Let It Be (EX-4342) wytłoczono w wersjach żółtej i czerwonej oraz Come Together (EX-4325) w wariancie wielokolorowym.

Royal była najstarszą i najaktywniejszą perską wytwórnią płyt lat sześćdziesiątych i siedemdziesiątych. Działała aktywnie do 1975 roku i wytłoczyła ponad sześć tysięcy utworów z prefiksem matrycy „AJ”. Beatlesi pojawiali się na Royal sporadycznie: np. Royal RT 450-9 („Hello Goodbye” do spólki z Bee Gees, Neil Diamondem i Tommym Jamesem) czy RT 428 („All You Need is Love”, „Reprise Sgt. Pepper”, „Baby You’re a Rich Man” i tytułowy „Sgt. Pepper’s”)

Monogram z kolei był mniejszą wytwórnią skupiającą się głównie na lokalnych irańskich nagraniach. Beatlesi pojawili się na jej płytach dwukrotnie na albumikach Get Back (Monogram 200) oraz Hey Jude (Monogram 4975/4976).

Ciekawostką jest fakt, że w 1969 roku Monogram wydał też płytę Give Peace A Chance / Honky Tonk Women (Monogram 221), na której wykonanie utworu solowego Johna Lennona „Give Peace a Chance” przypisano Beatlesom. Przypuszczalnie jest to jedyny taki przypadek na świecie, a wydawnictwo jest obecnie niemal nie do zdobycia. Na tym samym krążku umieszczono też dwa utwory Stonesów.

Orfeh był wydawnictwem siostrzanym Royal i Beatlesi pojawili się na jej wydawnictwach kilka razy (choć logo Orfeh czasem potrafiło się zabłąkać na płyty wydawane przez Royal, jak w przypadku All You Need Is Love powyżej). Najciekawszym wydawnictwem był z pewnością „Dr Roberts” (Orfeh RT 363) z 1966 roku z literówką w tytule utworu tytułowego oraz znajomą skąd inąd okładką.

Sgt. Pepper: irańska wersja jako podwójny EP

Najdziwniejsza pozycja w całym irańskim katalogu The Beatles to Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band wydany przez TOP4 jako podwójny EP o numerach EX-4174 i EX-4175 z następującą listą utworów:

Strona A: „Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band” i „With A Little Help From My Friends”
Strona B: „Lucy In The Sky With Diamonds” i „Getting Better”
Strona C: „Lovely Rita” i „Good Morning Good Morning”
Strona D: „A Day In The Life”

Z oryginalnego LP wybrano więc siedem utworów z trzynastu, tworząc w ten sposób super-mini-album pod szeroką publiczność, ale należy pamiętać, ze to nadal „secondary source pressing”, czyli płyta wytłoczona z matrycy będącej kopią kopii. Tak czy inaczej jest wyceniana za ok. 250-280 € (ok. 1 186 zł.) w stanie VG+, ale praktycznie to jest całkowicie niedostępna.

Rewolucja

W lutym 1979 roku, gdy szach opuścił Iran, a Chomeini wrócił z Neauphle-le-Château pod Paryżem, dziesiątki tysięcy irańskich kolekcjonerów stało przed pytaniem, co zrobić z biblioteką winylową obejmującą zachodnie hity i lokalny pop irańskiej Złotej Ery. Latem 1979 roku odpowiedź padła oficjalnie. Chomeini wydał dekret zakazujący nadawania muzyki popularnej w państwowych mediach, dodając słynne zdanie: „Słuchanie muzyki czyni jednostki głupimi, otępia i unieczynnia ich mózgi”. Wytwórnie Ahang-e Rooz, Taraneh, Monogram zostały zamknięte. Sprzęt zarekwirowano. Zapasy magazynowe płyt zniszczono.

Wiele kolekcji prywatnych przetrwało w ukryciu, ukryte na poddaszach, schowane w piwnicach, owinięte w gazety. Płyty Beatlesów z etykietami TOP4 i Royal stały się w pewnym sensie nie tylko obiektami kolekcjonerskimi, lecz politycznymi. Ich posiadanie w pierwszych latach Republiki Islamskiej oznaczało ryzyko konfiskaty. Trzymano je w ukryciu. Dopiero w latach dziewięćdziesiątych, gdy reżim nieco zelżał, zachodnia muzyka, filmy i ubrania stały się szeroko dostępne na czarnym rynku w Teheranie. Część kolekcji pojawiła się wówczas w nielicznych sklepach. W grudniu 2005 prezydent Iranu ponownie ogłosił całkowity zakaz nadawania zachodniej muzyki i okres chwilowej muzycznej odwilży się skończył.

Mehrdad Mehdizadeh kończy swój esej takimi słowami:

Lata mijały, Beatlesi się rozpadli, a od połowy lat siedemdziesiątych irańskie zainteresowanie zachodnią kulturą popularną opadło. Irańskie zespoły naśladujące Beatlesów też się rozpadły, a ci, którzy je zakładali, jak Shahram Shabpareh, odeszli w stronę nowej formy muzyki, mieszanki irańskich i zachodnich melodii, która dziś jest dość popularna i pochodzi głównie z Los Angeles.

Mehdizadeh pisał te słowa w styczniu 1996 roku. Trzydzieści lat później ta sama scena, przetłumaczona na język diaspory, jest dokumentowana w kompilacjach jak Tehrangeles Vice z 2025 roku.

Dziś, na półce kolekcjonera w Warszawie czy Berlinie, tamte płyty z Iranu są pamiątką po świecie, który zniknął. Łakomym kąskiem, białym krukiem, ostatnim śladem kosmopolitycznego Teheranu.