Ewolucja etykiet wytwórni Мелодия

Historia wytwórni Melodiya rozpoczyna się 23 kwietnia 1964 roku, kiedy Rada Ministrów ZSRR wydała dekret podporządkowujący studia nagraniowe i tłocznie płyt Ministerstwu Kultury. Z kolei Ministerstwo Kultury 11 maja 1964 roku powołało do życia Ogólnozwiązkową Firmę Płyt Gramofonowych Мелодия. Jako następca Ogólnozwiązkowego Studia Nagrań Melodiya, wytwórnia przejęła jego zaplecze techniczne, sieć dystrybucji i archiwum taśm — stając się jedyną legalną wytwórnią płytową w ZSRR aż do rozpadu Związku Radzieckiego.

Warto jednak zaznaczyć, że Melodia (Мелодия) nie powstała z niczego. Pod jej skrzydła trafiły istniejące wcześniej tłocznie: największa — Zakład Aprelewski pod Moskwą (przejęty od Niemców po rewolucji), Zakład Moskiewski (maszyny przejęte od Pathe w latach 10. XX w.), Zakład Leningradzki (maszyny przejęte od Niemców w 1945), Zakład Ryski (razem z całą Łotwą w 1940), Zakład Tbiliski i Zakład Taszkencki. Etykieta Мелодия pojawiła się w 1964 roku, ale nie zmieniła wcześniej stosowanego systemu numeracji — ciągłego od 1933 roku. Płyty z logiem Мелодия datowane na lata 1961–1962 to zatem późniejsze reedycje na nowej etykiecie, nie oryginalne tłoczenia.

Identyfikacja oryginalnych tłoczeń i reedycji nastręcza w przypadku tej wytwórni wyjątkowych problemów. Na etykietach i okładkach płyt często nie podawano roku tłoczenia, a numery matryc w praktyce nie pomagają — ten sam numer był stosowany we wszystkich fabrykach produkujących dany tytuł, niezależnie od czasu i miejsca produkcji. Kolekcjonerów poszukujących pierwszych tłoczeń czeka jeszcze jedna przeszkoda: numery ГОСТ dotyczą całych 5–10-letnich okien produkcyjnych, a numery tłoczeń dla poszczególnych tytułów w poszczególnych zakładach pozostają nieznane.

Z pomocą przychodzą jednak trzy elementy: numer produkcyjny ГОСТ, kolor etykiety i nazwa tłoczni. Sześciocyfrowy numer ГОСТ umieszczano zazwyczaj po lewej stronie otworu centralnego etykiety (sporadycznie po prawej) i zmieniał się co kilka lat, co pozwala orientacyjnie określić okno produkcyjne danego egzemplarza. Poniżej chronologia, oparta na danych udostępnionych przez Andrieja Łukanina z serwisu Beatles Vinyl i potwierdzona przez inne źródła kolekcjonerskie:

ГОСТ 5289-50 — od 1 stycznia 1951
ГОСТ 5289-56 — od 1 lipca 1956
ГОСТ 5289-61 — od ok. 1961
ГОСТ 5289-68 — od ok. 1969
ГОСТ 5289-73 — od ok. 1974
ГОСТ 5289-80 — od ok. 1981
ГОСТ 5289-88 — od ok. 1989
ГОСТ 5289-94 — od ok. 1996

Kolor etykiety to drugi wskaźnik datowania. Etykiety wielokolorowe (różowe, niebieskie, żółte, czarne) dominowały do połowy lat 70., kiedy obok nich zaczęły pojawiać się pierwsze czerwone i białe. Wytwórnia pozostawała własnością państwową do kwietnia 1989 roku — od tego momentu stosowano już właściwie wyłącznie kolory czerwony i biały, a od 1990 roku pojawiły się pierwsze płyty CD.

Trzecim wskaźnikiem jest nazwa zakładu na etykiecie. Największą tłocznią był Zakład Aprelewski (Order Lenina) produkujący ok. 65 milionów płyt rocznie. Tłoczenia z Leningradu, Moskwy i Rygi są najczęstsze, natomiast tłoczenia tbiliskie należą do najrzadszych. Ta sama płyta wydana w różnych zakładach może różnić się nie tylko etykietą, ale i projektem graficznym okładki.

W 1973 roku Melodiya wydawała ok. 1200 tytułów z łącznym nakładem 190–200 milionów egzemplarzy rocznie i eksportowała do ponad 70 krajów. W szczytowym okresie wytwórnia wydała ok. 49 000 tytułów i należała do sześciu największych firm fonograficznych świata. Po rozpadzie ZSRR w 1991 roku zakłady wchodzące w skład Melodii usamodzielniły się i stopniowo kończyły działalność. Zakład Aprelewski — najdłużej — wydał ostatnią płytę winylową w 1997 roku. W 2020 roku Melodia została sprzedana firmie Formax LLC za 329,6 miliona rubli.

Poniżej zamieszczam wzory stosownych etykiet.

1961-69

Nazwa wytwórni Мелодия umieszczona jest powyżej dużego loga, pod którym znajduje się nazwa tłoczni.

1969-71

Numer produkcyjny zmienia się na ГОСТ 5289-68, ale wzór etykiety z grubsza jest taki sam.

1971-73

W latach 1971-1973 używano tego samego numeru produkcyjnego (ГОСТ 5289-68), ale nazwa wytwórni jest już drukowana wytłuszczoną, pełną czcionką (a nie konturem jak poprzednio). Nad słowem Мелодия pojawia się słynny dopisek: Ministerstwo Kultury ZSRR. Logo wytwórni jest zmniejszone.

1974-80

Numer produkcyjny zmienia się na ГОСТ 5289-73. Pojawiają się też pierwsze czerwone etykiety.

1980-89

Około 1980 roku Мелодия zmienia swoje logo i całkowicie zmienia się też wzór etykiet oraz czcionka, jaką zapisana jest nazwa wytwórni. Numer produkcyjny zmienia się na ГОСТ 5289-80.

Od 1989

Używane są w zasadzie wyłącznie etykiety białe i czerwone. Pojawiają się też etykiety z nowymi elementami graficznymi, charakterystycznymi dla konkretnej tłoczni. Numer produkcyjny zmienia się na ГОСТ 5289-88.

1992–1997 (ostatni okres post-sowiecki)

Po rozpadzie ZSRR płyty nadal tłoczone w Aprelewce nosiły napis „Апрелевка Саунд Инк.” Wikipedia To właśnie ta forma pojawia się na ostatnich tłoczeniach w latach 1992–1997.

Poradnik kolekcjonera

Informacje o numerach produkcyjnych i chronologii wykorzystania etykiet na płytach Melodiji zaczerpnąłem ze strony Russian Vinyl Labels.