Historia wytwórni Melodiya rozpoczyna się 23 kwietnia 1964 roku, kiedy Rada Ministrów ZSRR wydała dekret podporządkowujący studia nagraniowe i tłocznie płyt Ministerstwu Kultury. Z kolei Ministerstwo Kultury 11 maja 1964 roku powołało do życia Ogólnozwiązkową Firmę Płyt Gramofonowych Мелодия. Jako następca Ogólnozwiązkowego Studia Nagrań Melodiya, wytwórnia przejęła jego zaplecze techniczne, sieć dystrybucji i archiwum taśm — stając się jedyną legalną wytwórnią płytową w ZSRR aż do rozpadu Związku Radzieckiego.
Warto jednak zaznaczyć, że Melodia (Мелодия) nie powstała z niczego. Pod jej skrzydła trafiły istniejące wcześniej tłocznie: największa — Zakład Aprelewski pod Moskwą (przejęty od Niemców po rewolucji), Zakład Moskiewski (maszyny przejęte od Pathe w latach 10. XX w.), Zakład Leningradzki (maszyny przejęte od Niemców w 1945), Zakład Ryski (razem z całą Łotwą w 1940), Zakład Tbiliski i Zakład Taszkencki. Etykieta Мелодия pojawiła się w 1964 roku, ale nie zmieniła wcześniej stosowanego systemu numeracji — ciągłego od 1933 roku. Płyty z logiem Мелодия datowane na lata 1961–1962 to zatem późniejsze reedycje na nowej etykiecie, nie oryginalne tłoczenia.
Identyfikacja oryginalnych tłoczeń i reedycji nastręcza w przypadku tej wytwórni wyjątkowych problemów. Na etykietach i okładkach płyt często nie podawano roku tłoczenia, a numery matryc w praktyce nie pomagają — ten sam numer był stosowany we wszystkich fabrykach produkujących dany tytuł, niezależnie od czasu i miejsca produkcji. Kolekcjonerów poszukujących pierwszych tłoczeń czeka jeszcze jedna przeszkoda: numery ГОСТ dotyczą całych 5–10-letnich okien produkcyjnych, a numery tłoczeń dla poszczególnych tytułów w poszczególnych zakładach pozostają nieznane.
Z pomocą przychodzą jednak trzy elementy: numer produkcyjny ГОСТ, kolor etykiety i nazwa tłoczni. Sześciocyfrowy numer ГОСТ umieszczano zazwyczaj po lewej stronie otworu centralnego etykiety (sporadycznie po prawej) i zmieniał się co kilka lat, co pozwala orientacyjnie określić okno produkcyjne danego egzemplarza. Poniżej chronologia, oparta na danych udostępnionych przez Andrieja Łukanina z serwisu Beatles Vinyl i potwierdzona przez inne źródła kolekcjonerskie:
ГОСТ 5289-50 — od 1 stycznia 1951
ГОСТ 5289-56 — od 1 lipca 1956
ГОСТ 5289-61 — od ok. 1961
ГОСТ 5289-68 — od ok. 1969
ГОСТ 5289-73 — od ok. 1974
ГОСТ 5289-80 — od ok. 1981
ГОСТ 5289-88 — od ok. 1989
ГОСТ 5289-94 — od ok. 1996
Kolor etykiety to drugi wskaźnik datowania. Etykiety wielokolorowe (różowe, niebieskie, żółte, czarne) dominowały do połowy lat 70., kiedy obok nich zaczęły pojawiać się pierwsze czerwone i białe. Wytwórnia pozostawała własnością państwową do kwietnia 1989 roku — od tego momentu stosowano już właściwie wyłącznie kolory czerwony i biały, a od 1990 roku pojawiły się pierwsze płyty CD.
Trzecim wskaźnikiem jest nazwa zakładu na etykiecie. Największą tłocznią był Zakład Aprelewski (Order Lenina) produkujący ok. 65 milionów płyt rocznie. Tłoczenia z Leningradu, Moskwy i Rygi są najczęstsze, natomiast tłoczenia tbiliskie należą do najrzadszych. Ta sama płyta wydana w różnych zakładach może różnić się nie tylko etykietą, ale i projektem graficznym okładki.
W 1973 roku Melodiya wydawała ok. 1200 tytułów z łącznym nakładem 190–200 milionów egzemplarzy rocznie i eksportowała do ponad 70 krajów. W szczytowym okresie wytwórnia wydała ok. 49 000 tytułów i należała do sześciu największych firm fonograficznych świata. Po rozpadzie ZSRR w 1991 roku zakłady wchodzące w skład Melodii usamodzielniły się i stopniowo kończyły działalność. Zakład Aprelewski — najdłużej — wydał ostatnią płytę winylową w 1997 roku. W 2020 roku Melodia została sprzedana firmie Formax LLC za 329,6 miliona rubli.
Poniżej zamieszczam wzory stosownych etykiet.
1961-69
Nazwa wytwórni Мелодия umieszczona jest powyżej dużego loga, pod którym znajduje się nazwa tłoczni.


1969-71
Numer produkcyjny zmienia się na ГОСТ 5289-68, ale wzór etykiety z grubsza jest taki sam.


1971-73
W latach 1971-1973 używano tego samego numeru produkcyjnego (ГОСТ 5289-68), ale nazwa wytwórni jest już drukowana wytłuszczoną, pełną czcionką (a nie konturem jak poprzednio). Nad słowem Мелодия pojawia się słynny dopisek: Ministerstwo Kultury ZSRR. Logo wytwórni jest zmniejszone.


1974-80
Numer produkcyjny zmienia się na ГОСТ 5289-73. Pojawiają się też pierwsze czerwone etykiety.


1980-89
Około 1980 roku Мелодия zmienia swoje logo i całkowicie zmienia się też wzór etykiet oraz czcionka, jaką zapisana jest nazwa wytwórni. Numer produkcyjny zmienia się na ГОСТ 5289-80.


Od 1989
Używane są w zasadzie wyłącznie etykiety białe i czerwone. Pojawiają się też etykiety z nowymi elementami graficznymi, charakterystycznymi dla konkretnej tłoczni. Numer produkcyjny zmienia się na ГОСТ 5289-88.


1992–1997 (ostatni okres post-sowiecki)
Po rozpadzie ZSRR płyty nadal tłoczone w Aprelewce nosiły napis „Апрелевка Саунд Инк.” Wikipedia To właśnie ta forma pojawia się na ostatnich tłoczeniach w latach 1992–1997.


Poradnik kolekcjonera
| Przed 1964 — era pre-Melodiya, etykiety poszczególnych zakładów | ||
| do 1964 | Etykiety zakładowe — bez jednolitego logo ГОСТ 5289-50 / -56 |
Przed powołaniem Melodiji każda z tłoczni funkcjonowała pod własną nazwą: Апрелевский завод, Ленинградский завод, Рижская фабрика и т.д. Brak jednolitego logo czy systemu kolorów. Etykiety białe lub kremowe z nazwą zakładu i numerem katalogowym. Numery ГОСТ 5289-50 (od 1951) i ГОСТ 5289-56 (od 1956). Reedycje tych tłoczeń po 1964 roku mogą nosić logo Melodiji — to ważna pułapka identyfikacyjna.
Wskazówka: jeśli płyta z okresu pre-1964 nosi logo Melodiji, jest to niemal na pewno późniejsza reedycja. Szukaj wyłącznie nazwy zakładu bez centralnego logo. |
| 1961–69 — etykieta z dużym logo, nazwa wytwórni nad logo | ||
| ok. 1961–1969 | Biała etykieta — duże logo, nazwa tłoczni pod nim ГОСТ 5289-61 |
Pierwsze lata z jednolitym logo Melodiji. Etykieta biała lub jasnoszara, napis МЕЛОДИЯ w dużym, rozłożonym kroju z charakterystyczną ornamentacyjną czcionką. Nad logo: ВСЕСОЮЗНАЯ ФИРМА ГРАМПЛАСТИНОК. Pod logo: nazwa tłoczni (np. ЛЕНИНГРАДСКИЙ ЗАВОД). Numer ГОСТ 5289-61 po lewej stronie otworu. Repertuar: klasyka, muzyka ludowa, pierwsze nagrania jazzowe. Mono i wczesne stereo (oznaczenie △33 dla mono, ⊙⊙33 dla stereo).
Wskazówka: oba przykłady na screenshocie (Czajkowski — Ленинградский завод, i Jazz-65 — Апрелевский завод) ilustrują tę generację. Biała etykieta z dużym logo to podstawowy punkt odniesienia dla kolekcjonerów klasyki sowieckiej. |
| 1969–71 — zmiana numeru ГОСТ, nieznaczna modyfikacja etykiety | ||
| ok. 1969–1971 | Biała / jasnoniebieska — ГОСТ 5289-68 ГОСТ 5289-68 |
Zmiana numeru produkcyjnego na ГОСТ 5289-68 przy zachowaniu ogólnego wzoru etykiety z poprzedniego okresu. Logo i układ typograficzny z grubsza takie same. Pojawiają się pierwsze warianty kolorystyczne — błękitne etykiety (np. Всесоюзная студия грамзаписи). Dwa egzemplarze na screenshocie (Mozaert-Requiem — Апрелевский завод i wersja niebieska — Всесоюзная студия грамзаписи) ilustrują równoległe warianty kolorystyczne.
Wskazówka: w tym oknie ГОСТ 5289-68 i biała etykieta mogą oznaczać zarówno oryginalną emisję, jak i wczesny repress. Decyduje numer katalogowy C lub D. |
| 1971–73 — pełna czcionka, dopisek Ministerstwo Kultury ZSRR, logo zmniejszone | ||
| ok. 1971–1974 | Różowa / biała — zmniejszone logo, druk wytłuszczony ГОСТ 5289-68 |
Znacząca zmiana designu przy tym samym numerze ГОСТ. Nazwa wytwórni drukowana jest teraz wytłuszczoną, pełną czcionką (nie kontury jak poprzednio). Nad słowem МЕЛОДИЯ pojawia się dopisek МИНИСТЕРСТВО КУЛЬТУРЫ СССР. Logo wytwórni zmniejszone. Etykiety różowe lub białe. Dwa przykłady na screenshocie: różowa etykieta Рижский завод (M60-35678) i różowa Апрелевского ордена Ленина завод (33Д-021343).
Wskazówka: dopisek „Министерство Культуры СССР” pozwala jednoznacznie datować egzemplarz na lata 1971–1974. To jeden z najprostszych znaczników wizualnych dla tego okresu. |
| 1974–80 — pierwsze czerwone etykiety, nowy ГОСТ 5289-73 | ||
| ok. 1974–1981 | Czerwona i różowa — ГОСТ 5289-73 ГОСТ 5289-73 |
Nowy numer produkcyjny ГОСТ 5289-73 wraz z pierwszymi regularnie stosowanymi etykietami czerwonymi. Czerwone i różowe egzemplarze stosowane zamiennie z nadal obecnymi niebieskimi, żółtymi i czarnymi. Logo wytwórni w obecnym kształcie. Nazwa zakładu w górnej połowie etykiety (np. АПРЕЛЕВСКИЙ ОРДЕНА ЛЕНИНА ЗАВОД), numer katalogowy po lewej stronie otworu. Pierwsze oficjalne tłoczenia muzyki zachodniej — The Beatles: C60-05289 (1986 rok to reedycja, nie oryginał z tego okresu).
Wskazówka: dwa przykłady na screenshocie — czerwona etykieta С60-09799 (Всесоюзная студия грамзаписи) i różowa M60-35678 (Апрелевский) — dobrze ilustrują równoległe stosowanie kolorów w tym oknie. |
| 1980–89 — nowy ГОСТ 5289-80, nowe logo, nowa czcionka | ||
| ok. 1981–1989 | Biała i czerwona — redesign logo ГОСТ 5289-80 |
Około 1980 roku Melodiya gruntownie przebudowuje identyfikację wizualną. Nowe logo wytwórni — odświeżona, bardziej geometryczna wersja. Nowa czcionka nazwy МЕЛОДИЯ — szersza, wyraźniej oddzielona od obwodowego tekstu. Etykiety białe i czerwone stosowane równolegle, pozostałe kolory stopniowo zanikają. ГОСТ 5289-80 po lewej stronie otworu. Na screenshocie: biała etykieta z Beatlesami (Led Zeppelin — „Лестница на небеса”, Ташкентский завод им. М.Т.Ташмухамедова) i biała Ленинградский завод — doskonała ilustracja zarówno zachodnich licencji, jak i geograficznego rozproszenia produkcji.
Wskazówka: obecność adnotacji „DMM” (Direct Metal Mastering) na niektórych tłoczeniach z lat 80. to dodatkowy wskaźnik chronologiczny — DMM stosowano od ok. 1984 roku. |
| Od 1989 — wyłącznie czerwone i białe, ГОСТ 5289-88, nowe elementy graficzne | ||
| 1989–1997 | Czerwona i biała — ГОСТ 5289-88 / -94 ГОСТ 5289-88 |
Od 1989 roku stosowane wyłącznie kolory czerwony i biały. Pojawiają się etykiety z nowymi elementami graficznymi charakterystycznymi dla konkretnej tłoczni — np. logo ВТПО „Фирма Мелодия” zamiast tradycyjnego logo wytwórni. ГОСТ 5289-88 od ok. 1989, ГОСТ 5289-94 od ok. 1996. Dwa przykłady na screenshocie: biała etykieta — Paul McCartney Flowers in the Dirt (Апрелевский, 1991) i czerwona Ташкентский завод — Beatles „Вечер трудного дня”. Po 1991 roku zakłady stopniowo się usamodzielniają. Aprelewka — ostatnia czynna tłocznia — wydała ostatnią płytę winylową w 1997 roku.
Wskazówka: tłoczenia z lat 1991–1997 ze znaczkami poszczególnych zakładów bez centralnego loga Melodiji należą do najrzadszych i najciekawszych kolekcjonersko — zakończenie historii sowieckiego przemysłu fonograficznego na jednym krążku. |
Informacje o numerach produkcyjnych i chronologii wykorzystania etykiet na płytach Melodiji zaczerpnąłem ze strony Russian Vinyl Labels.
Podziel się swoją opinią